แหลมใหญ่ การพลิกฟื้นวัฒนธรรมชุมชนเพื่อการจัดการทรัพยากร

หนังสือเรื่อง “แหลมใหญ่ : การพลิกฟื้นวัฒนธรรมชุมชนเพื่อการจัดการทรัพยากร” เป็นส่วนหนึ่งของโครงการวิจัยการพลิกฟื้นวัฒนธรรมและการจัดการความรู้ของชุมชนลุ่มน้ำแม่กลอง ภายใต้เครือข่ายการวิจัยบูรณาการลุ่มน้ำท่าจีน-แม่กลอง ของมหาวิทยาลัยมหิดล ที่ส่งเสริมให้มีการดำเนินงานวิจัยเชิงพื้นที่ (Area-based) ลุ่มน้ำท่าจีนและแม่กลอง โดยเน้นการศึกษาแบบสหสาขาวิชา (Interdisciplinary) และสนับสนุนการมีส่วนร่วมระหว่างนักวิจัยและชุมชน

โครงการวิจัยนี้ได้คัดเลือกตำบลแหลมใหญ่ ชุมชนปากอ่าวแม่กลองอำเภอเมือง จังหวัดสมุทรสงคราม เป็นพื้นที่วิจัย ใช้เวลาดำเนินงานเป็นเวลา 6 ปี แบ่งออกเป็น 2 ระยะ คือ ระยะต้นตั้งแต่ปี พ.ศ. 2545 – 2549 และระยะที่ 2 ในปี พ.ศ. 2551 วัตถุประสงค์สำคัญในการวิจัยนี้มุ่งหวังใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมศึกษาชุมชน อันจะทำให้เกิดการสร้างกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันระหว่างทีมวิจัยและชุมชน เครื่องมือสำคัญอย่างหนึ่งที่นำมาใช้คือ การศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น หรือประวัติศาสตร์ชุมชนที่บอกเล่าจากความทรงจำของ “คนใน” ที่เป็นเจ้าของพื้นที่ เจ้าของวัฒนธรรมเองได้ถ่ายทอดเรื่องราวความเป็นมาของกลุ่มตนในอดีต วิถีการดำรงชีวิต การทำมาหากิน เหย้าเรือน อาหารการกิน การต่อสู้และการปรับตัวให้เข้ากับเงื่อนไขปัจจัยทางธรรมชาติและฐานทรัพยากร จนสั่งสมเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่มีลักษณะเฉพาะตน ซึมซับแนบแน่นอยู่ในตัวตนคนแหลมใหญ่ กลายเป็นความคุ้นชินที่แสนจะธรรมดาในทัศนะของชาวบ้าน แต่กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมได้กระตุ้นเตือนให้คนในชุมชนได้มองย้อนกลับไปค้นหา ทำให้ชาวบ้านได้ตระหนักถึงระบบคุณค่าองค์ความรู้ ภูมิปัญญาท้องถิ่น ทุนทางนิเวศ ทุนทางสังคมและวัฒนธรรมที่ตนมี อยู่มาก ก่อให้เกิดความรู้สึกรักหวงแหน และอยากถนอมรักษาไว้ให้ยั่งยืน ครั้นเมื่อได้มีการจัดกิจกรรมเพื่อแสดงออกให้คนภายนอกได้รับรู้ ก็ยิ่งสร้างความภาคภูมิใจมากขึ้น เป็นการเสริมพลัง (empowerment) ให้กับชุมชนมีความเข้มแข็งเพื่อเผชิญหน้าหรือตอบโต้กับกระแสการเปลี่ยนแปลงที่เรียกกันว่า ความทันสมัยหรือการพัฒนาได้อย่างรู้เท่าทัน

นอกจากนี้ การวิจัยยังพบว่า ไม่เพียงแต่ทรัพยากรธรรมชาติอันอุดมสมบูรณ์ และการยังคงวิถีการดำรงชีวิตที่พึ่งพิงป่าชายเลนเท่านั้น แต่ความรู้ฝังลึกในตัวของชาวบ้าน ความเข้าใจในการปรับตัวให้สอดคล้องกับวิถีความเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติและการพัฒนา และความพร้อมในการมีส่วนร่วมของชาวบ้านทำให้พื้นที่แหลมใหญ่นี้มีความเหมาะสมที่จะเป็นแหล่งเรียนรู้สำหรับสหสาขาวิชาการการจัดทำกิจกรรมการเรียนรู้ต่างๆ สามารถออกแบบและวางแผนได้อย่างกว้างขวางตามทัศนะของผู้สอน ผลดีอีกอย่างหนึ่งของการที่เป็นพื้นที่แหล่งการเรียนรู้ ทำให้ชาวบ้านหันกลับมาตระหนักถึงคุณค่าของวิถีชีวิตวัฒนธรรมท่ามกลาง สภาพแวดล้อมตามธรรมชาติของอ่าวแม่กลองที่ยังอุดมสมบูรณ์อยู่มาก

คณะผู้วิจัย ขอขอบคุณมหาวิทยาลัยมหิดล ที่ได้สนับสนุนให้ดำเนินงานวิจัยแบบสหสาขาวิชาในครั้งนี้ ขอขอบคุณ รองศาสตราจารย์ ดร.อนุชาติพวงสำลี หัวหน้าโครงการที่ริเริ่มให้เกิดการทำวิจัยบูรณาการเชิงพื้นที่ ได้สร้างสรรค์และพัฒนาโครงการวิจัยที่มีประโยชน์และสามารถยึดโยงนักวิชาการต่างคณะต่างสาขาวิชาได้มาทำการวิจัยร่วมกัน

ขอขอบคุณ รองศาสตราจารย์สุภาภรณ์ จินดามณีโรจน์ รองศาสตราจารย์ ดร.ปรีชา อุปโยคิน และผู้ช่วยศาสตราจารย์วชิราภรณ์ วรรณดี เป็นอย่างยิ่งที่ได้แสดงทัศนะและข้อเสนอแนะในการจัดทำหนังสือเล่มนี้

ที่สำคัญคือ ขอขอบคุณชาวแหลมใหญ่ที่ได้ร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้เป็นทั้งครู เป็นทั้งศิษย์ และเพื่อนร่วมแรงร่วมใจทำกิจกรรมเคียงบ่าเคียงไหล่กับคณะผู้วิจัยมาตลอดเวลา ขอขอบคุณชาวแม่กลอง ตลอดจนเครือข่ายวิจัยต่างๆ เครือข่ายนักวิชาการ ที่มีส่วนช่วยเหลือทำให้งานวิจัยครั้งนี้ประสบความสำเร็จเป็นที่น่าพอใจ และก่อเกิดประโยชน์ต่อชุมชนคนแม่กลอง

คณะผู้วิจัย
มกราคม 2556