วัจนปฏิบัติศาสตร์เบื้องต้น

พิมพ์ครั้งที่ 1

วิชาวัจนปฏิบัติศาสตร์ (Pragmatics) เป็นวิชาที่ค่อนข้างใหม่ในวงวิชาการภาษาศาสตร์ จึงยัง ไม่มีตำราวิชาวัจนปฏิบัติศาสตร์ที่เป็นภาษาไทย แม้แต่ตำราวัจนปฏิบัติศาตร์ที่เป็นตำราภาษาอังกฤษ ก็ยังอาจจะมีไม่มากนักในห้องสมุดของสถาบันการศึกษาต่างๆ หรือถ้ามีตำราภาษาอังกฤษอยู่บ้าง ก็อาจจะมีเนื้อหาค่อนข้างยาก เพราะตำราเหล่านั้นจะมีตัวอย่างประกอบคำอธิบายเป็นตัวอย่างใน ภาษาอังกฤษ ทำให้ผู้ใช้มีปัญหาในการทำความเข้าใจ ผู้เขียนซึ่งมีประสบการณ์การเรียนการสอนวิชา วัจนปฏิบัติศาสตร์ และได้ทำวิจัยโดยนำแนวคิดทฤษฎีในวิชานี้มาวิเคราะห์ข้อมูลในภาษาไทย จึงได้ รวบรวมความรู้จากการเรียนการสอนและการวิจัยเขียนขึ้นเป็นตำราเล่มนี้

ตำรา “วัจนปฏิบัติศาสตร์เบื้องต้น” เล่มนี้ ไม่ได้มุ่งหวังจะให้ผู้ใช้ต้องใช้ตำราเล่มนี้เพียงเล่ม เดียว เพราะเป็นไปไม่ได้ที่ตำราเล่มเดียวนี้จะรวบรวมความรู้ต่างๆ จากตำราภาษาอังกฤษและผลงาน การวิจัยทางด้านวัจนปฏิบัติศาสตร์ที่มีอยู่มากมายนับไม่ถ้วนในขณะนี้ ผู้ที่สนใจศึกษาวัจนปฏิบัติ ศาสตร์ยังต้องอ่านตำราและติดตามผลงานการวิจัยที่เขียนเป็นภาษาอังกฤษต่างๆ เหล่านั้น แต่ “วัจนปฏิบัติศาสตร์” เล่มนี้คงจะช่วยให้ทุกท่านเข้าใจและติดตามผลงานเหล่านั้นได้ง่ายขึ้น ด้วยเหตุผล ดังกล่าวนี้ ผู้เขียนจึงได้คัดข้อความภาษาอังกฤษจากตำราและผลงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับเนื้อหานั้นไว้คู่ กับการเก็บความที่ได้เรียบเรียงเป็นภาษาไทยไว้ด้วยกัน รวมทั้งเมื่อมีการใช้คำศัพท์เฉพาะในภาษาไทย ก็จะวงเล็บคำศัพท์เฉพาะในภาษาอังกฤษไว้ด้วย ทั้งนี้เพื่อให้ผู้ใช้ตำรานี้ได้เห็นข้อความนั้นๆ ที่เป็น ต้นฉบับภาษาอังกฤษและได้คุ้นชินกับคำศัพท์เฉพาะนั้นๆ ไปพร้อมๆ กัน ซึ่งก็จะทำให้ทำความเข้าใจ ได้ง่ายขึ้นเมื่อต้องไปอ่านตำราและผลงานวิจัยที่เป็นภาษาอังกฤษ

ใน “วัจนปฏิบัติศาสตร์เบื้องต้น” เล่มนี้ ผู้เขียนได้แบ่งเนื้อหาเป็น 7 บทด้วยกันคือ บทที่ 1 เรื่องขอบเขตของวัจนปฏิบัติศาสตร์ บทที่ 2 เรื่องตัวบ่งบอก (Deixis) บทที่ 3 เรื่องความหมายชี้บ่ง เป็นนัยในการสนทนา (Conversational Implicature) บทที่ 4 เรื่องทฤษฎีวัจนกรรม (Speech Act Theory) บทที่ 5 เรื่องโครงสร้างบทสนทนา (Conversational Structure) บทที่ 6 เรื่องความสุภาพ (Politeness) และบทที่ 7 เรื่องการวิจัยด้านวัจนปฏิบัติศาสตร์

อนึ่ง เนื่องจากผู้เขียนได้ทำวิจัยเรื่อง “การขอร้องและการปฏิเสธคำขอร้องในภาษาไทย” ซึ่ง เป็นงานวิจัยที่ได้รับทุนสนับสนุนจากมหาวิทยาลัยมหิดล ปีงบประมาณ 2544-2546 จึงได้นำผลการ วิเคราะห์จากงานวิจัยนี้มาประกอบเป็นข้อมูลและเป็นตัวอย่างในการเขียนตำราเล่มนี้ด้วย ทั้งนี้ เพื่อให้เข้าใจเนื้อหาที่เกี่ยวข้องได้มากยิ่งขึ้น มากกว่าการมีตัวอย่างประกอบเป็นภาษาอังกฤษอย่างเดียว

นอกจากนี้ ผู้เขียนยังได้รวบรวมอภิธานศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับวิชาวัจนปฏิบัติศาสตร์เข้าไว้ใน ตอนท้ายของตำราเล่มนี้ โดยเรียงลำดับคำตามอักษรตัวแรกของคำตามอักษรโรมัน และมีคำศัพท์ บัญญัติและคำอธิบายภาษาไทยควบคู่กับคำภาษาอังกฤษ ในส่วนของคำศัพท์บัญญัติเป็นคำศัพท์ที่ได้ บัญญัติขึ้นโดยคณะกรรมการบัญญัติศัพท์ภาษาศาสตร์ (กลุ่มภาษาศาสตร์ทั่วไป) ของ ราชบัณฑิตยสถานที่ได้พิมพ์เผยแพร่ไปแล้ว (ศัพท์ภาษาศาสตร์ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน, 2546) แต่คำ อธิบายภาษาไทยซึ่งเป็นคำศัพท์ที่ผู้เขียนได้รวบรวมจัดทำให้กับคณะกรรมการบัญญัติศัพท์ฯ และคณะกรรมการบัญญัติศัพท์ฯ ยังคงดำเนินการแก้ไขปรับปรุงรวมกับคำศัพท์อื่นๆ ในสาขาวิชา ภาษาศาสตร์อยู่นั้นยังไม่เป็นที่เรียบร้อย การจัดทำคำอธิบายในอภิธานศัพท์ท้ายตำราเล่มนี้ จึงเป็นการให้คำอธิบายโดยสังเขป และผู้เขียนต้องขอขอบพระคุณท่านคณะกรรมการบัญญัติศัพท์ภาษาศาสตร์ (กลุ่มภาษาศาสตร์ทั่วไป) ไว้ ณ ที่นี้ด้วย

ผู้เขียนขอขอบคุณนักศึกษามหาบัณฑิต และดุษฎีบัณฑิตของสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท มหาวิทยาลัยมหิดล ในสาขาภาษาศาสตร์ และวัฒนธรรมเพื่อการสื่อสารและการพัฒนา รวมทั้งนิสิตมหาบัณฑิตของภาควิชาภาษาศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (บางเขน) ทุกคนที่ได้เคยเรียนเคยสอนวิชาวัจนปฏิบัติศาสตร์กันมา ทุกท่านเป็นกำลังใจสำคัญให้ผู้เขียนตัดสินใจเขียนตำราเล่มนี้

ขอขอบคุณเพื่อนๆ อาจารย์ในสาขาภาษาศาสตร์ สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท และผู้บริหารของมหาวิทยาลัยมหิดล ที่ได้ให้โอกาสแก่ผู้เขียนได้หยุดจากงานประจำเพื่อค้นคว้าและเขียนตำราเล่มนี้

ท้ายที่สุด ขอขอบคุณบุคลากรของสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบททุกท่าน ที่ได้ช่วยเหลือทั้งทางตรงและทางอ้อมอย่างใดอย่างหนึ่ง ในช่วงเวลาตลอดที่ผู้เขียนทำงานอยู่ที่สถาบันฯ แห่งนี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งคุณปิยนันท์ ทองคำชุม ผู้ช่วยวิจัยที่ได้ช่วยเหลือผู้เขียนใน ทุกๆ ด้าน

ผู้เขียนหวังเป็นอย่างยิ่งว่า ตำรา “วัจนปฏิบัติศาตร์เบื้องต้น” จะเป็นประโยชน์ต่อท่านผู้สนใจ วัจนปฏิบัติศาสตร์ทุกท่านบ้างไม่มากก็น้อย ความดีทุกประการที่ได้จากตำราเล่มนี้ขออุทิศให้แก่ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อรรถจินดา ดีผดุง ผู้ล่วงลับ ส่วนข้อบกพร่องทุกประการผู้เขียนขอน้อมรับไว้ เองและขออภัยมา ณ ที่นี้

สุจริตลักษณ์ ดีผดุง
มิถุนายน 2549

พิมพ์ครั้งที่ 2

หนังสือ วัจนปฏิบัติศาสตร์เบื้องต้น ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 2 นี้ เนื่องมาจากได้มีการนำฉบับที่ พิมพ์ครั้งที่ 1 ไปเป็นตำราในการเรียนการสอนวิชาวัจนปฏิบัติศาสตร์ในหลายสถาบันการศึกษา รวมทั้งใช้เป็นตำราในวิชา Pragmatics (LCLG 520) และวิชา Pragmatic Linguistics and Translation (LCCD 630) ซึ่งมีการเรียนการสอนในหลักสูตรมหาบัณฑิตศิลปศาสตร์ของสถาบันวิจัย ภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท มหาวิทยาลัยมหิดล และได้รับการยืนยันจากนักศึกษาว่าช่วย ให้ผู้เรียนสามารถทำความเข้าใจตำรา Pragmatics ของเลวินสัน (Levinson, 1983) ได้ดียิ่งขึ้น

การพิมพ์ครั้งที่ 2 นี้ ได้คงเนื้อหาเดิมไว้ทั้งหมด แต่ได้แก้ไขคำผิดและได้เพิ่มเติมบทที่ 3 ซึ่งว่าด้วย “สภาวะเกิดก่อน” ขึ้นอีกหนึ่งบท ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ผู้เขียนขอขอบคุณนักศึกษาทุกคน ในวิชาวัจนปฏิบัติศาสตร์ และวิชาวัจนปฏิบัติศาสตร์กับการแปล โดยเฉพาะคุณมัสวิณี สาและ คุณอัมพิกา รัตนพิทักษ์ และคุณศุภกิต บัวขาว ที่ได้ช่วยในการตรวจพิสูจน์อักษรและให้ ข้อเสนอแนะ แก้ไขต้นฉบับที่พิมพ์ครั้งแรกบางประการ ขอขอบคุณคุณบุญครอง มงคล และ คุณประภาศรี คำสอาด ในการจัดรูปแบบต้นฉบับสำหรับการพิมพ์ครั้งที่ 2 ขอขอบคุณคณะกรรมการ การเผยแพร่งานวิชาการของสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท ที่อนุมัติให้ทุนสนับสนุนการจัดพิมพ์

สุจริตลักษณ์ ดีผดุง
เมษายน 2552